اقتصاد مصرفی یا مصرف اقتصادی؟
در سال 1907 نويسنده امريكايي، «سايون ان. پاتن»، در كتاب «مباني جديد تمدن» فرهنگ مصرف گرايي را کليد مي زند و مي نويسد : «جامعه، از اين پس نبايد به مهار آرزوها و خواسته هاي شهروندان بپردازد و آنان را، چون گذشته، به صرفه جويي و قناعت فرا بخواند؛ بلكه برعكس، بايد آنان را تشويق و تحريك به مصرف بيشتر كند و از آنها بخواهد كه براي مصرف بيشتر خود، كار بيشتري انجام دهند؛ «مصرف بيشتر با تلاش بيشتر» اين امر، جامعه را به سوي وفور و رفاه مي برد»
اين رويکرد مصرفي در غرب که در پي توليد انبوه، اجتناب ناپذير مي نمود بعدها و در سالهاي اخير به «جنون مصرف» تبديل شده و منجر به جايگزيني ارزشها از اخلاقيات و تعالي انساني به بازار، عرضه و تقاضا گرديد.
جامعه مصرفي غرب اما، اندک اندک جاي پاي خود را در ساير کشورها نيز باز کرد و مظاهر فريبنده آن با استفاده از ابزارهاي پيشرفته رسانه اي و تاثير بر جوامع اطلاعاتي، تبليغ شده و به نفوذ در فرهنگ ها و تمدنها همت گمارد به گونه اي که امروزه تقريبا" در همه نقاط جهان آثار و رگه هاي مصرف گرايي غربي مشاهده مي شود.
گسترش الگوي مصرف غربي در کشور ما با وجود معارف والا و فرهنگ قدرتمند اسلامي، با چالش ها و مقاومتهاي فراواني روبرو بوده و هست اما متاسفانه زرق وبرق ها و زيب و زيورهاي چشم نواز و دلفريب توليدات مصرفي باعث شد تا آسيبهاي آن فرهنگ، بخشهاي بزرگي از اقتصاد، بازرگاني و صنعت ما را نيز طي سالهاي گذشته مورد تهديد قرار دهد.
در فرهنگ فاخر اسلامي اعتدال در مصرف ، صرفه جويي و پرهيز از اسراف به صراحت و در جهت ایجاد تعادل و عدالت اقتصادی کرارا" مورد تاکيد قرار گرفته است. خداوند متعال در آیه 31 سوره اعراف می فرماید : يَا بَنِي آدَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وكُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ.«اى فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازى برگيريد و بخوريد و بياشاميد و[لى] زيادهروى مكنيد كه او اسرافكاران را دوست نمىدارد»
ودر آیه 26 و 27 سوره اسراء به رعایت حقوق مستمندان امر شده و اسراف کاران را برادران شیطان معرفی می گردند: وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُواْ إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا. «و حق خويشاوند را به او بده و مستمند و در راهمانده را [دستگيرى كن] و ولخرجى و اسراف مكن . چرا كه اسرافكاران برادران شيطانهايند و شيطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است»
و همچنین در آیه 141 سوره انعام بر استفاده صحیح از نعمات الهی تاکید شده و از زیاده روی ها پرهیز داه می شود : وَهُوَ الَّذِي أَنشَأَ جَنَّاتٍ مَّعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ. « واوست كسى كه باغهايى با داربست و بدون داربست و خرمابن و كشتزار با ميوههاى گوناگون آن و زيتون و انار شبيه به يكديگر و غير شبيه پديد آورد از ميوه آن چون ثمر داد بخوريد و حق [بينوايان از] آن را روز بهرهبردارى از آن بدهيد و[لى] زيادهروى مكنيد كه او اسرافكاران را دوست ندارد»
توجه و تاکید مقام معظم رهبری در نامگذاری سال 88 به «اصلاح الگوی مصرف» در واقع بازگرداندن جامعه اسلامی به اصول حقه الهی و پیشگیری از انحراف بزرگی است که ممکن است گسترش لجام گسیخته آن، نابودی عدالت اجتماعی و ارزشهای انسانی را در بر داشته باشد.
رهبر انقلاب اسلامي در پيام نوروزي تأكيد كردند: «اسلام عزيز و همه عقلاي عالم، بر اين نكته تأكيد مي كنند كه «مصرف» بايد مدبرانه و عاقلانه مديريت شود. همه ما بخصوص مسئولان قواي سه گانه، شخصيتهاي اجتماعي و آحاد مردم بايد در سال جديد در مسير تحقق اين شعار مهم، حياتي و اساسي يعني "اصلاح الگوي مصرف در همه زمينهها "، برنامه ريزي و حركت كنيم تا با استفاده صحيح و مدبرانه از منابع كشور، مصداق برجسته اي از تبديل احوال ملت به نيكوترين حالها، ظهور و بروز يابد»
به اعتقاد من اولین قدم در اصلاح الگوی مصرف، باید به اصلاح فرهنگ مصرف و تغییر ذائقه مصرفی جامعه معطوف گردد. اقدامی که در وهله نخست به رسانه ملی و در مراحل بعدی به سایر رسانه های ارتباطی و تبلیغی، محافل علمی و دانشگاهی و شورای عالی انقلاب فرهنگی مربوط می شود. آنان باید خط قرمز مصرف را برای مردم مشخص نموده و الگوهای مصرف بهینه را معرفی کنند.
اين نکته نيز نبايد مغفول بماند که تغيير رفتار و فرهنگ با بازيهاي نمايشي، دستورالعمل نويسي و ايجاد سازمان و ستاد محقق نمي شود. دولت، مردم و دست اندرکاران بخش خصوصي اعم از صنعت و تجارت بايد با تعريف صحيحي از ضرورتها و بايسته هاي اصلاحي در حوزه مربوطه خود در اين جهاد ملي مشارکت کرده و هر کدام تکليف خود را به خوبي ايفا نمايند. در هر حال آحاد جامعه باید با فرهنگسازی صحیح به درک ملموس این نکته که : «صرفهجوئى به معناى درست مصرف كردن، بجا مصرف كردن، ضايع نكردن مال، مصرف را كارآمد و ثمربخش كردن است. اسراف در اموال و در اقتصاد اين است كه انسان مال را مصرف كند، بدون اينكه اين مصرف اثر و كارائى داشته باشد. مصرف بيهوده و مصرف هرز، در حقيقت هدر دادن مال است».
